Αλκοολισμός μοναξιά μέσα στο πλήθος
7 Μαρτίου, 2025
Σακχαρώδης Διαβήτης και Σεξουαλικές Διαταραχές στην Τρίτη Ηλικία
14 Μαρτίου, 2025
Η σωματική άσκηση ως παράγοντας πρόληψης της άνοιας
Κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας πραγματοποιήθηκαν αρκετές μελέτες για τον προσδιορισμό των προληπτικών επιπτώσεων της τακτικής σωματικής άσκησης ενάντια στη μείωση της γνωστικής λειτουργίας και του κινδύνου άνοιας. Ωστόσο, το ζήτημα του πραγματικού δυναμικού της τακτικής σωματικής άσκησης για τη δημιουργία νευροπροστατευτικών μηχανισμών σε υγιή άτομα προχωρημένης ηλικίας επί του παρόντος παραμένει ένα ζήτημα ανοικτό.
Σκοπός αυτής της σύντομης ανασκόπησης είναι η σύνοψη των θεμελιωδών επιστημονικών ερευνών σχετικά με τις προληπτικές επιδράσεις της τακτικής σωματικής άσκησης ενάντια στη μείωση της γνωστικής λειτουργίας και τον κίνδυνο άνοιας (π.χ. νόσος του Alzheimer) που έχουν δημοσιευθεί τα τελευταία χρόνια. Σημαντικά αποτελέσματα που προέκυψαν και κατά τις προηγούμενες δεκαετίες περιλαμβάνονται επίσης σε αυτή την ανασκόπηση καθώς και οι μηχανιστικές επεξηγήσεις των προληπτικών επιδράσεων που προκαλούνται από την τακτική σωματική άσκηση.
Περισσότερο από το 50% των ατόμων της τρίτης ηλικίας παρουσιάζουν νοητικές διαταραχές που κυμαίνονται από απλές μη παθολογικές διαταραχές της μνήμης έως τις καταστάσεις άνοιας Η εγκεφαλική αλλοίωση είναι αναπόφευκτη ως αποτέλεσμα της προόδου της ηλικίας ακόμη και για τα κλινικά υγιή άτομα. Ο κίνδυνος άνοιας και η επικράτηση των νευροεκφυλιστικών παθολογιών αυξάνεται ραγδαία με την πρόοδο της ηλικίας . Οι γενετικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες επηρεάζουν επίσης την ανάπτυξη αυτών των παθολογιών. Στους ανθρώπους, η πιο συχνή μορφή άνοιας είναι η νόσος Alzheimer
Επιπλέον, οι έμμεσοι παράγοντες μπορούν να έχουν σημαντική αρνητική επίδραση στην εγκεφαλική αλλοίωση με την πρόοδο της ηλικίας. Αυτοί περιλαμβάνουν κοινωνικούς και οικογενειακούς παράγοντες (π.χ. άτομα που είναι κοινωνικά απομονωμένα), οικονομικούς παράγοντες (π.χ. άτομα με περιορισμένα οικονομικά μέσα) και τα διαθέσιμα θεραπευτικά μέσα (π.χ. έλλειψη αποτελεσματικών θεραπειών. Είναι δύσκολο για τα άτομα να ξεπεράσουν αυτούς τους δυσμενείς παράγοντες. Ωστόσο, η σωματική άσκηση αποτελεί μια οικολογική προσέγγιση σε συνδυασμό με τη διατροφική και τη γνωστική διέγερση που μπορεί να ελαττώσει τις επιδράσεις της φυσιολογικής γήρανσης του εγκεφάλου (μη παθολογική) και να μειώσει τον κίνδυνο άνοιας
Οι φυσιολογικές αλλαγές που συντελούνται από τη χρόνια άσκηση συνήθως είναι ευνοϊκές για την εγκεφαλική υγεία. Πράγματι, η οξεία σωματική άσκηση αυξάνει την καρδιακή παροχή ανταποκρινόμενη στις αυξημένες ανάγκες για οξυγόνο και ενεργειακά υποστρώματα σε σύγκριση με την κατάσταση ηρεμίας, γεγονός που αυξάνει την ροή του αίματος .
Η αυξημένη εγκεφαλική ροή αίματος ενεργοποιεί διάφορους νευροβιολογικούς μηχανισμούς στον ιστό του εγκεφάλου. Οι επαναλαμβανόμενες και τακτικές νευροβιολογικές τροποποιήσεις που σχετίζονται με την άσκηση διευκολύνουν τη σύνθεση του εγκεφαλικού ιστού με την αύξηση της αγγειογένεσης, της νευρογενέσεως, της συναπτογένεσης και της σύνθεσης των νευροδιαβιβαστών σε διαφορετικές εγκεφαλικές δομές που εμπλέκονται στη γνώση (π.χ. απομνημόνευση) .
Με βάση τα παραπάνω δεδομένα, η τακτική σωματική άσκηση είναι πιθανό να διατηρήσει ή και να βελτιώσει τη γνωστική λειτουργία των υγιών ηλικιωμένων ατόμων και να μειώσει τον κίνδυνο άνοιας – π.χ., της νόσου του Alzheimer.
2. Φυσιολογική εγκεφαλική γήρανση σε υγιή άτομα.
Με την πάροδο της ηλικίας, η μνημονική και γνωσιακή παρακμή σε υγιή άτομα εξηγείται εν μέρει, τουλάχιστον, από την υποβάθμιση της διαδικασίας της συναπτικής πλαστικότητας Σε κυτταρικό επίπεδο, μπορεί κανείς να παρατηρήσει μια απώλεια ή/και αλλαγή της δενδριτικής αρθροποίησης συνοδευόμενη από εξαφάνιση και / ή τροποποίηση των συναπτικών δομών . Οι νευρώνες υφίστανται μια επιβράδυνση των μεταβολικών τους δραστηριοτήτων, το μέσο μέγεθος τους μειώνεται και η εγκεφαλική ροή αίματος καθώς και η διαδικασία μεταβολισμού της γλυκόζης φθίνουν . Στα θηλαστικά, με προχωρημένη ηλικία, η νευρωνική απόπτωση επηρεάζει ιδιαίτερα τις εγκεφαλικές περιοχές όπως το νεοκώγιμο, τον ιππόκαμπο και την παρεγκεφαλίτιδα Οι νευρωνικές απώλειες αφορούν ειδικά τους νευρώνες των οποίων οι νευρώνες μυελιοποιούνται
Επιπλέον, το έντονο χρόνιο ψυχολογικό στρες και, ειδικότερα, η συγκέντρωση στα γλυκοκορτικοειδή που προκαλεί, επιδεινώνουν τα αποτελέσματα της εγκεφαλικής γήρανσης. Η παρατεταμένη έκθεση σε υψηλές συγκεντρώσεις κορτιζόλης στο πλάσμα προκαλεί βλάβη στους νευρώνες του ιππόκαμπου. Τέλος, η φυσιολογική εγκεφαλική γήρανση γενικά προκαλεί μια αλλαγή των ντοπαμινεργικών οδών που είναι απαραίτητες για τη δραστηριότητα των εκτελεστικών λειτουργιών .Σε υγιή άτομα, η πρόοδος της ηλικίας έχει ως αποτέλεσμα εγκεφαλικές δομικές τροποποιήσεις που προκαλούν γνωστική λειτουργική παρακμή.
3. Προληπτικά αποτελέσματα της τακτικής σωματικής άσκησης
Η φυσιολογική εγκεφαλική γήρανση (μη παθολογική) μπορεί να προκαλέσει μια γνωστική παρακμή που μπορεί να είναι ελαφρώς έως μέτρια περιορισμένη από την κανονική σωματική άσκηση. Οι παρατηρητικές μελέτες έχουν δείξει ότι η τακτική σωματική άσκηση έχει προφυλακτική επίδραση στην εγκεφαλική υγεία και τη γνωστική λειτουργία των ηλικιωμένων.
Μια διαχρονική μελέτη που διεξήχθη στη Δυτική Ευρώπη (στη Φινλανδία, την Ιταλία και την Ολλανδία) για μια δεκαετία αποκάλυψε ότι τα άτομα (n = 295) που μείωσαν το επίπεδο καθημερινής σωματικής τους δραστηριότητας σε ποσότητα ή σε ένταση εμφάνισαν μια γνωστική υποβάθμιση που ήταν μεγαλύτερη από εκείνα τα άτομα που διατήρησαν το επίπεδο σωματικής τους δραστηριότητας σε ποσότητα ή ένταση (Van Gelder et al, 2004).
Επιπλέον, σε μια ομάδα 347 ηλικιωμένων ανδρών (74,6 ± 4,3 έτη), η γνωστική πτώση που μετρήθηκε με τη δοκιμασία της εξέτασης της μικροσκοπικής κατάστασης (MMSE) ήταν υψηλότερη για τα άτομα που πραγματοποιούσαν λιγότερο από 1 ώρα σωματικής άσκησης εβδομαδιαίως σε σχέση με όσους ήταν περισσότερο δραστήριοι (Schuit, 2001).
4. Πρόληψη του κινδύνου της άνοιας και σωματική άσκηση
Οι συνέπειες της τακτικής σωματικής άσκησης είναι πραγματικές και επωφελείς για τον κίνδυνο άνοιας. Από την βιβλιογραφία αναδεικνύεται μια αντίρροπη σχέση μεταξύ της σωματικής δραστηριότητας και της νόσου του Alzheimer. Οι Larson et al (2006) συμπέραναν σε μια διαχρονική μελέτη ότι η τακτική σωματική άσκηση καθυστερεί την εμφάνιση της νόσου του Αλτσχάιμερ και της μνημονικής λειτουργίας σε πολύ ηλικιωμένα άτομα. Τα αποτελέσματα των επιδημιολογικών μελετών αποκάλυψαν επίσης και άλλα πλεονεκτήματα. Η τακτική σωματική άσκηση μπορεί στην πραγματικότητα να περιορίσει ή και να εμποδίσει την ανάπτυξη της νόσου του Alzheimer
Μια αμερικανική μελέτη που αφορούσε 1.740 άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών έδειξε ότι η συχνότητα εμφάνισης άνοιας ήταν 13,0 ανά 1.000 άτομα για τους συμμετέχοντες που ασκούνταν τρεις ή περισσότερες φορές την εβδομάδα σε σύγκριση με 19,7 ανά 1.000 άτομα για όσους ασκούνταν λιγότερες από τρεις φορές την εβδομάδα (Larson et al, 2006). Άλλα ακόμη πιο πρόσφατα εκπονήματα επιβεβαίωσαν αυτή τη σχέση
5. Βελτίωση νευροπροστατευτικών μηχανισμών ως αποτέλεσμα της άσκησης
Στην περίπτωση των γνωστικών φυσιολογικών ανθρώπων, η τακτική σωματική άσκηση είναι πιθανό να βελτιώσει την εκτελεστική λειτουργία, την ικανότητα προσοχής, την ταχύτητα επεξεργασίας, την επεισοδιακή μνήμη και την διαδικαστική μνήμη . η σωματική άσκηση των 40 λεπτών που επαναλήφθηκε τέσσερις φορές την εβδομάδα για μια περίοδο 12 εβδομάδων αύξησε την εγκεφαλική ροή αίματος στην οδοντωτή έλικα του ιππόκαμπου που διευκολύνει την νευρογένεση. Η τακτική σωματική άσκηση προκάλεσε επίσης αύξηση της γκρίζας ύλης στους κροταφικούς και μετωπικούς λοβούς που βελτίωσαν τις γνωστικές επιδόσεις (Kramer et al, 2002).
Βάσει μιας άλλης έρευνας ένα αερόβιο πρόγραμμα εκγύμνασης προκάλεσε αύξηση όγκου γκρι και λευκών ουσιών σε ορισμένες προμετωπιαίες και χρονικές φλοιικές περιοχές για τα άτομα ηλικίας μεταξύ 60 και 79 ετών.
Μια διαχρονική μελέτη έδειξε ότι υπάρχει και μια σχέση μεταξύ της ποσότητας της φυσικής δραστηριότητας που ασκείται και του όγκου των προμετωπικών περιοχών καθώς και του όγκου του ιππόκαμπου μετά από 9 χρόνια παρακολούθησης 299 υποκειμένων (178 γυναικών) ηλικίας 78 ετών (Erickson et al, 2010). Αυτή η μελέτη διευκρίνισε ότι ο μεγαλύτερος όγκος της γκρίζας ύλης που προκύπτει από τακτική σωματική άσκηση μείωσε τον κίνδυνο για γνωστική εξασθένηση.
Ένα χρόνο αργότερα, το ίδιο εργαστήριο διενήργησε μια μελέτη και ανέφερε ότι η αερόβια άσκηση για 12 μήνες (3 ημέρες / εβδομάδα, 40 λεπτά / συνεδρία, 60% έως 75% του μέγιστου αποθεματικού καρδιακού ρυθμού από την έβδομη εβδομάδα) βελτίωσε κατά 2% τον όγκου του ιππόκαμπου. Αν αναλογιστεί κανείς ότι η σχετιζόμενη με την ηλικία ετήσια απώλεια όγκου ιππόκαμπου κυμαίνεται μεταξύ -1% και -2% ετησίως τότε διαφαίνεται ότι η σωματική άσκηση βάσει της εν λόγω έρευνας επιδρά θετικά στην γνωσιακή λειτουργία.
6. Συμπεράσματα
Η τακτική αερόβια άσκηση μπορεί να περιορίσει τη γνωστική υποβάθμιση και τον κίνδυνο άνοιας ως αποτέλεσμα αναδόμησης διαφόρων νευροβιολογικών μηχανισμών που είναι πιθανό να προκαλέσει στον εγκεφαλικό ιστό, ειδικά στις χρονικές και προμετωπικές περιοχές καθώς και στον ιππόκαμπο. Αυτή η μορφή άσκησης μπορεί να ενεργοποιήσει και να διατηρήσει το αισθητηριοκινητικό δίκτυο του ατόμου σε ένα αρκετά λειτουργικό επίπεδο.
Ωστόσο, ο βέλτιστος φόρτος εργασίας που σχετίζεται με τη συχνότητα, την ένταση και τη διάρκεια των συνεδριών άσκησης δεν έχει ακόμη καθοριστεί σαφώς και η μελλοντική έρευνα σε αυτό το θέμα θα πρέπει να επικεντρωθεί ιδιαίτερα σε αυτές τις πτυχές. Η τακτική άσκηση μπορεί να δημιουργήσει θετικές προσαρμογές της γνωστικής λειτουργίας και αυτή η μορφή άσκησης είναι πιθανό να ενεργοποιήσει και να διατηρήσει το οπτικό-χωρικό δίκτυο. Οι προληπτικές επιδράσεις άλλων τύπων άσκησης πρέπει ακόμα να διερευνηθούν.
Από τα ανωτέρω τεκμαίρεται ότι η τακτική σωματική άσκηση αποτελεί προστατευτικό παράγοντα αναφορικά με την εκδήλωση άνοιας. Ωστόσο ο περιορισμός των συμπτωμάτων της άνοιας δεν εναπόκειται μόνο στην σωματική άσκηση αλλά είναι απόρροια πολυπαραγοντικής προσέγγισης και διεργασίας.
